شكست سلطان سنجر از تركان ختا و تصرف ايشان ما وراء النهر را سلطان سنجر در سال 536 به جنگ تركان ختا رفت آنان به ما وراء النهر آمده بودند تا آن بلاد را در تصرف آرند . گويند اتسز آنان را به اين لشكركشى ترغيب كرده بود تا سلطان سنجر را سرگرم راندن ايشان كند و به خوارزم نپردازد . بعضى گويند محمود بن محمد خان بن سليمان بن داود بقراخان از ملوك خانيهء كاشغر و تركستان كه خواهرزادهء سنجر بود ، ختاييان را به سرزمينهاى قلمرو سنجر كشيده بود . محمد بن محمود به قتال اين تركان رفت و از آنان شكست خورده به سمرقند گريخت و از دايى خود سنجر يارى خواست سنجر با لشكرهاى مسلمانان و ملوك خراسان از جيحون بگذشت . در اول صفر سال 536 جنگ درپيوست . در اين نبرد مسلمانان شكست خوردند و بسيارى به قتل رسيدند . گويند شمار كشتگان صد هزار مرد و چهار هزار زن بود . از جملهء اسيران زن سلطان سنجر بود . سنجر گريزان بازگشت و ختاييان ما وراء النهر را گرفتند و آن سرزمين از تصرف مسلمانان بيرون شد . ما در اخبار سنجر بتفصيل به اين وقايع پرداخته‌ايم . چون سلطان سنجر شكست خورد ، اتسز خوارزمشاه به خراسان آمد و سرخس را بگرفت در آنجا با امام ابو محمد الزيادى ديدار كرد . او مردى دانشمند و زاهد بود . اتسز او را گرامى داشت و سخن او به گوش بشنيد . سپس آهنگ مرو شاهجان كرد . امام احمد الباخرزى از شهر بيرون آمد و مرويان را شفاعت كرد كه هيچيك از سپاهيان او به شهر در نيايند . اتسز نيز شفاعت او بپذيرفت و در خارج شهر فرود آمد . مردم شهر بشوريدند و برخى از ياران او را كه به شهر در آمده بودند بكشتند و برخى را از شهر براندند و در شهر تحصن نمودند . اتسز با آنان به جنگ پرداخت و در ربيع الاول سال 536 شهر را به قهر بگرفت و بسيارى از مردم را بكشت كه در آن ميان جماعتى از اكابر و علما بودند . اتسز بسيارى از علماى مرو را به خوارزم فرستاد كه از آن جمله بود ابو الفضل [ 1 ] الكرمانى . اتسز در ماه شوال به نيشابور رفت . جماعتى از علما و فقها از شهر بيرون آمدند كه از آنچه با مردم مرو كرده است آنان را معاف دارد . اتسز اموال اصحاب سلطان را مصادره كرد و خطبه به نام سنجر را قطع كرد و به نام خود خطبه خواند . چون نام او را به هنگام خطبه بر منبر خواندند مردم نيشابور آهنگ شورش كردند ولى از عواقب آن بترسيدند . اتسز سپاهى به اعمال بيهق فرستاد و در آن حدود پنج روز درنگ كرد سپس به لشكر خوارزم به راه افتاد و همچنان بلاد خراسان را تاراج مىكرد و سلطان سنجر در تمام اين احوال از بيم ختا و قدرت و قوت ايشان دست به هيچ كارى نمىزد . در سال 548 غزان بر سر سنجر تاخت آوردند و بر خراسان غلبه يافتند . اين غزان از آن

--> [ ( 1 ) ] متن : ابو بكر .